ΕΠΙΚΟΥΡΟΣ Α΄


ΓΙΑΝΝΕΝΑ 16-04-2004
ΣΤΟΑ ΛΟΥΛΗ

Αγαπητοί φίλοι καλησπέρα
Νιώθω χαρούμενος, που βρίσκομαι ξανά στη φιλόξενη Στοά Λούλη, για να παρουσιάσω το καινούριο βιβλίο του Χάρη Λύτα: το «Λάθε Βιώσας». Μια συνοπτική παρουσίαση της φιλοσοφίας του Επίκουρου. Ο τίτλος σημαίνει: «Πέρνα τη ζωή σου απλά, χωρίς τυμπανοκρουσίες και-όπως θ’ αναλυθεί στη συνέχεια, με ελευθερία από ταραχές και πάθη και ζώντας την Ηδονή»!
Το πρώτο βιβλίο του Χάρη Λύτα επιγράφεται: «Χωρίς ανάγκες σώμα» και αναφέρεται στην απεξάρτησή του από την Ηρωίνη και στη φιλοσοφία αυτής της Απεξάρτησης.
Κατά την εκτίμησή μου, αυτά τα δύο βιβλία αποτελούν τα δύο μέρη μιας ενότητας: Της απαλλαγής από τα πάθη της ψυχής. Το πρώτο, είναι το πρακτικό και το δεύτερο είναι το θεωρητικό. Στο πρώτο, διαφαίνονται οι αρχές της Επικούρειας φιλοσοφίας, που ο Χάρης (ή Πάρης στο βιβλίο) έζησε κοντά στον δάσκαλο, που τον βοήθησε στην Απεξάρτηση. «Κοντά του ξαναγεννήθηκε, έμαθε να ζει, ν’ ασκείται, να εργάζεται, να δημιουργεί, να χαίρεται και ν’ απολαμβάνει την απλή ουσία της ζωής στο ΠΑΡΟΝ. Κοντά του (…) ήρθε σε επαφή και συμβίωσε με τη φύση, γνώρισε κι ασπάστηκε την αξία της λιτότητας και κατανόησε τη ματαιότητα της άχρηστης ανάγκης. Κοντά του διδάχτηκε ότι ο φόβος είναι χάσιμο πολύτιμου χρόνου κι ότι η αφοβία είναι υπόθεση παγκόσμιας, κοσμικής συνείδησης. Κι ότι η ελευθερία είναι στο χέρι του καθένα, έλεγε ο δάσκαλος, όταν δεν αποδέχεσαι τις παράλογες απαιτήσεις της σάρκας, που σε κάνουν να φοβάσαι και, για να τις ικανοποιήσεις, μόνο πόνο προκαλείς στον πλανήτη και στους φτωχούς συγκατοίκους σου σ’ αυτόν».
Το «Λάθε Βιώσας», ξεκινάει με ένα απόσπασμα από συνέντευξη του Νίκου Καζαντζάκη: «Γλίτωσα από τις βυζαντινές έγνοιες, τις ομορφιές και τα χρώματα. Ολοένα, μου φαίνεται, γλιτώνω από τα περιττά βάρη, ξαναγυρίζω στα απλά στοιχεία: στο χώμα και τη θάλασσα, στη μοναξιά και τον αγέρα. Θυμάστε το Διόνυσο, που κίνησε απ’ τις Ινδίες με πλούσια μεταξωτά πέπλα, με βραχιόλια κι αλυσίδες. Κι όσο ζύγωνε στην Ελλάδα, ντρέπουνταν για τον περιττό φανταχτερό φόρτο και τον πετούσε. Ωσότου, φτάνοντας πια στον κόλπο της Ελευσίνας, βγήκε κολυμπώντας στο ελληνικό ακρογιάλι γυμνός. Να ένα μεγάλο μάθημα».
Η Φιλοσοφία του Επίκουρου, συνίσταται στην αναζήτηση της Ευτυχίας ή αλλιώς, στο διώξιμο της δυστυχίας. Και στη σύγχρονη εποχή μας, που περιβαλλόμαστε από πλήθος αντικείμενα, που καλούμαστε διαρκώς να καταναλώνουμε, αλλά μόνο ευτυχία δεν μας φέρνει-αυτό το κυνηγητό, η φιλοσοφία του Επίκουρου, είναι επίκαιρη όσο ποτέ. Γιατί, στιγμές ευτυχίας μπορεί να έχουμε ζήσει ή να ζήσουμε, αλλά η ΕΥΤΥΧΙΑ σαν σταθερή καλή διάθεση, μας φαίνεται σαν απραγματοποίητη.
Οι περισσότεροι νομίζουμε-γιατί έτσι μας έχουν μάθει- ότι ικανοποιώντας τις όποιες επιθυμίες μας, γινόμαστε ευτυχισμένοι. Και ο Επίκουρος μας εξηγεί, γιατί αυτό γίνεται ένας φαύλος κύκλος, χωρίς διαρκή καλή διάθεση.
Οι Επιθυμίες, είναι φυσικές λειτουργίες των όντων, που σκοπεύουν στην κάλυψη κάποιων ΑΝΑΓΚΩΝ. Κι εδώ είναι το βασικό σημείο, που καλούμαστε να κατανοήσουμε: Κάποιες ανάγκες μας είναι φυσικές, όπως το φαΐ, το νερό, ο ύπνος, η ζέστη, ο έρωτας, η χαρά, η γνώση κ.α., που η κάλυψή τους φέρνει ηδονή, δηλαδή διώχνει τον σωματικό πόνο και την ψυχική ταραχή.
Άλλες είναι φυσικές αλλά όχι απαραίτητες, όπως το να φάμε εξωτικό φαΐ της Ταϋλάνδης. Τέλος, άλλες ανάγκες είναι τεχνητές και κατασκευασμένες, όπως το να φάμε με χρυσά μαχαιροπήρουνα ή να μπούμε πρώτοι στο πανεπιστήμιο ή να πάρουμε το τελευταίο μοντέλο αυτοκινήτου, TV ή άλλων καταναλωτικών αγαθών ή να μας φτιάξουν ανδριάντα (Άγαλμα με τη μουτσουνάρα μας). Έτσι και οι επιθυμίες, που γεννιούνται για την κάλυψη αυτών των αναγκών, είναι με τη σειρά τους-όπως λέει ο Επίκουρος στο «Κύριες Δόξες»(29) Α)Φυσικές και Αναγκαίες(εξαλείφουν τον σωματικό και ψυχικό πόνο), Β)Φυσικές και όχι αναγκαίες(διαφοροποιούν την Ηδονή), Γ)Ούτε φυσικές ούτε αναγκαίες,(που γεννιούνται από ΜΑΤΑΙΟΔΟΞΙΑ).
Και στ’ αλήθεια, αυτό που συχνά αναγνωρίζουμε στον εαυτό μας και στους άλλους, είναι οι έντονες επιθυμίες για την κάλυψη τεχνητών και πλαστών αναγκών, που το οικονομικοπολιτικό σύστημα της κατανάλωσης μας κάνει να πιστεύομε σαν φυσικές.
Ο Επίκουρος υποστηρίζει με θέρμη την ικανοποίηση των φυσικών και αναγκαίων, με φρόνηση την ικανοποίηση των φυσικών και μη αναγκαίων και με περιφρόνηση την ικανοποίηση των μη φυσικών ούτε αναγκαίων. Το κριτήριό του είναι η παρουσία της ηδονής ή η απουσία της-δηλαδή η παρουσία πόνου και ταραχής. Αν μια επιθυμία μας για να ικανοποιηθεί, μπορεί να προκαλέσει περισσότερο πόνο και ταραχή απ’ ότι αν δεν ικανοποιηθεί, τότε την θεωρούμε ματαιόδοξη και επιζήμια. Η ικανοποίηση της επιθυμίας φέρνει ηδονή. Και φυσικά, καμία ηδονή αυτή καθεαυτή δεν είναι κάτι το κακό, αλλά υπάρχουν ηδονές που για την ικανοποίησή τους, οι ενοχλήσεις και ταραχές είναι πολλαπλάσιες(Κύριες Δόξες 8). Αυτές, πρέπει σαν φρόνιμοι άνθρωποι-που θέλουμε την υγεία μας, να τις αποφεύγουμε.
Παρ’ όλο, που η φιλοσοφία του Επίκουρου, είναι η φιλοσοφία της απλότητας, της λιτότητας και της εγκράτειας, για να έχουμε περισσότερη ηδονή απ’ ότι ταραχή, το γεγονός ότι δοξάζει την ηδονή, την κατέστησε με την άνοδο του Χριστιανισμού στην εξουσία, φιλοσοφία της αμαρτίας και του διαβόλου. Μια κοσμοαντίληψη(η Χριστιανική), που θεωρεί τον πόνο σαν κλειδί για τον παράδεισο, ήταν φυσικό ν’ αντιμετωπίσει εχθρικά την Επικούρεια Φιλοσοφία της Ηδονής. Διαστράφηκε και συκοφαντήθηκε, αποκρύφτηκε και παραποιήθηκε, θεωρήθηκε Άθεη και βλάσφημη και πέρασε-στον Μεσαίωνα- μαζί με τις φυσικές φιλοσοφίες κι επιστήμες στο πυρ το εξώτερο.
Κι όμως, στην επιστολή προς Μενοικέα, ο Επίκουρος μας διδάσκει: «Και επειδή η ηδονή είναι το πρωταρχικό και έμφυτο αγαθό, γι’ αυτό δεν επιλέγουμε οποιαδήποτε ηδονή, αλλά μερικές φορές δεν ενδίδουμε σε πολλές ηδονές, όταν αυτές μας προκαλούν μεγαλύτερα προβλήματα. Πολλούς πόνους, μάλιστα, τους θεωρούμε πολυτιμότερους από τις ηδονές, εφόσον είναι μεγαλύτερη για μας η ηδονή που θα ακολουθήσει, εάν υπομείνουμε για πολύ χρόνο τους πόνους. Κάθε ηδονή λοιπόν, επειδή η φύση της μας είναι οικεία, είναι κάτι το καλό, δε συμβαίνει όμως να επιλέγουμε μια οποιαδήποτε ηδονή. Όπως ακριβώς και κάθε πόνος είναι κακός, ωστόσο, από τη φύση του, δε γίνεται πάντοτε να τον αποφεύγουμε. Όλα αυτά, όμως, οφείλει να τα κρίνει κανείς συγκρίνοντάς τα και αξιολογώντας προσεκτικά τι είναι συμφέρον και τι ασύμφορο. Γιατί σε ορισμένες περιπτώσεις χρησιμοποιούμε το καλό σαν κακό και, αντίστροφα, το κακό σαν καλό». Σημειώνουμε τη φράση: «Συγκρίνοντάς τα και αξιολογώντας τι είναι συμφέρον και τι ασύμφορο».
Αυτό, που ο Επίκουρος μας καλεί να χρησιμοποιήσουμε πριν υποκύψουμε στην επιθυμία της Ηδονής, είναι η Φρόνηση. Στο «Επίκουρου προσφώνησις» λέει: «Για κάθε επιθυμία μας, πρέπει να θέτουμε το ερώτημα: Τι θα μου συμβεί αν γίνει αυτό που επιθυμώ, και τι αν δεν γίνει;» και στο «Επιστολή προς Μενοικέα»: «Γιατί τη ζωή δεν την κάνουν γλυκιά τα συνεχή φαγοπότια και τα γλέντια, ούτε οι απολαύσεις με αγόρια και γυναίκες, ούτε τα ψάρια και όσα άλλα προσφέρει ένα πολυτελές τραπέζι, αλλά ο νηφάλιος στοχασμός που εξετάζει τους λόγους για τους οποίους προτιμούμε ή αποφεύγουμε το καθετί, και διώχνει τις ιδέες που προκαλούν τη μεγάλη ταραχή που κυριεύει την ψυχή μας». Και στο «Κύριαι Δόξαι»: «Είναι ανάγκη να αναλογιζόμαστε το σκοπό της ζωής και όλη τη φανερή πραγματικότητα πάνω στην οποία στηρίζουμε τα όσα πιστεύουμε. Αλλιώς, τα πάντα θα είναι γεμάτα από σύγχυση και ταραχή».
Η κατανόηση των ορίων, είναι το κλειδί για τη σωστή Επιλογή. Γιατί όπως γράφει ο Διογένης ο Οινοανδέας: «Τι επιβαρύνει την Ψυχή; Οι φόβοι(…) και όσες επιθυμίες ξεπερνούν τα φυσικά τους όρια. Να ποιες είναι οι ρίζες όλων των κακών».
Και στο «Επίκουρου προσφώνησις»: «Δεν απομακρύνουν την ταραχή της ψυχής και δε φέρνουν την αληθινή χαρά ούτε ο μεγαλύτερος πλούτος που υπάρχει, ούτε οι τιμές κι ο θαυμασμός των πολλών, ούτε κάποιο άλλο από τα πράγματα που δεν έχουν όρια» ή ακόμα πιο ποιητικά: «Τίποτα δεν είναι αρκετό, για όποιον το αρκετό είναι λίγο».
Τι πρέπει να έχουμε σαν οδηγό για τα όρια; Μα φυσικά, την ίδια τη Φύση: «Όταν τυχόν βρίσκεσαι σε δυσκολία, τούτο συμβαίνει γιατί λησμόνησες τις αρχές της φύσης. Δημιουργείς στον εαυτό σου άπειρους φόβους και επιθυμίες» μας λέει.
Και η μέθοδος εναρμόνισης με τη φύση είναι η φιλοσοφία και ο στοχασμός της πραγματικότητας: «Δεν είναι δυνατόν να απελευθερωθεί κανείς από τους φόβους για τα πιο σημαντικά θέματα, εάν δε γνωρίζει ποια είναι η φύση του σύμπαντος, και ταράζεται μ’ αυτά που λένε οι μύθοι. Επομένως δεν μπορεί κανείς ν’ απολαμβάνει ακέραιες τις ηδονές χωρίς τη μελέτη της φύσης».
Η Φιλοσοφία διώχνει τα πάθη της ψυχής(επιζήμιες επιθυμίες) και φροντίζει για την υγεία της. Αυτό γίνεται με την αναγνώριση και αποφυγή της Μάταιας Δόξας (ματαιοδοξίας) και την ανακάλυψη και αποδοχή της Αποτελεσματικής-Τελεσφόρας Δόξας ή Γνώμης. Η Φιλοσοφία υπηρετεί την Ελευθερία ή την διαρκή απελευθέρωση απ’ ότι μας δεσμεύει και πονάει στο σώμα, στην ψυχή και στη ζωή γενικά.
Και η Φιλοσοφία δεν είναι μια ατέρμονη θεωρητική ενασχόληση, αλλά είναι η πρακτική αναζήτηση αυτής της συμπεριφοράς, που κάνει τη ζωή μας καλύτερη, με λιγότερο πόνο και μεγαλύτερη χαρά(«Επίκουρος έλεγε την φιλοσοφίαν ενέργειαν είναι λόγοις και διαλογισμοίς τον ευδαίμοναν βίον περιποιούσαν»).
Πολλοί λένε πως ο Επίκουρος κηρύσσει την εγκατάλειψη του αγώνα για καλύτερη ζωή. Εμείς λέμε ότι κηρύσσει την εγκατάλειψη της Αγωνίας για μια καλύτερη ζωή, γιατί όπως λέει ο Νίτσε για τον Επίκουρο: «Αρκεί ένας κηπάκος, σύκα, λίγο τυρί και τρεις τέσσερις καλοί φίλοι», να ποια ήταν η Ηδονή για τον Επίκουρο.
Η Ηδονική αποχή από τις προβληματικές επιθυμίες και τα περιττά αγαθά, μας κάνει αυτάρκεις. Και η Αυτάρκεια είναι η Ελευθερία.
«Διότι πρέπει να δίνουμε σπουδαιότητα στη ψυχική μας διάθεση, κύριοι της οποίας είμαστε εμείς οι ίδιοι. Γιατί λοιπόν να τρέχουμε πίσω από πράγματα που ορίζουν άλλοι;» Ας ακολουθήσουμε τη Φύση, είπε. Γιατί δεν πρέπει να ζητάμε να γίνεται αυτό που θέλουμε, αλλά αυτό που καθορίζει η Φύση.
Και μ’ αυτό, γίνεται ο Επίκουρος τραγικός προφήτης της σύγχρονης οικολογικής καταστροφής και η φιλοσοφία του γίνεται αναγκαίος οδηγός για να ζήσουμε-αν προλαβαίνουμε- με σύνεση, ομορφιά και δικαιοσύνη-που σημαίνει ευχάριστα και σύμφωνα με το Φυσικό Δίκαιο, που είναι το συμφέρον των ανθρώπων ώστε να μη βλάπτουν ο ένας τον άλλον ή τη Φύση.
Θα κλείσουμε με μια φράση του Επίκουρου για τη Φιλία: «Η φιλία περιχορεύει την οικουμένη κηρύττουσα δη πάσιν ημίν εγείρεσθαι επί τον μακαρισμόν». «Η φιλία χορεύει γύρω απ’ ολόκληρη την ανθρωπότητα καλώντας μας όλους να ξεσηκωθούμε για την ευτυχία» και «Ο Ευγενικός Άνθρωπος ασχολείται κύρια με τη Φιλοσοφία και τη Φιλία» («Ο γενναίος περί σοφίαν και φιλίαν μάλιστα γίγνεται».
Ας γινόμαστε λοιπόν φίλοι κι ας ζητάμε τις ηδονές, που δεν προκαλούν βλάβη.

Σας ευχαριστώ.