Α΄ ΠΑΝΕΛΛΑΔΙΚΗ ΣΥΝΑΝΤΗΣΗ ΟΙΚΟΛΟΓΩΝ
ΠΕΝΤΕΛΗ 25-05-1984

Από «Οικολογική Εφημερίδα», Γενάρης 1985

ΟΙΚΟΛΟΓΙΚΕΣ – ΕΝΑΛΛΑΚΤΙΚΕΣ ΑΞΙΕΣ

 

Στους καιρούς μας, γινόμαστε μάρτυρες μιας όλο και αυξανόμενης Οικολογικής καταστροφής, όταν ο αέρας, οι τροφές, τα δάση, οι χώροι κατοικίας, οι ανθρώπινες σχέσεις, η ίδια η ζωή, μολύνονται καθημερινά από φυσικά και κοινωνικά δηλητήρια, στο όνομα της Προόδου και της υλικής ανάπτυξης.
Αυτή η καταστροφή, αποτέλεσμα του οικονομικοκοινωνικού μοντέλου που κυριαρχεί, έρχεται να βάλει σε αμφισβήτηση τόσο αυτό το Μοντέλο, όσο και τις Αξίες που βρίσκονται από πίσω του. Η Οικολογική Κρίση και Εναλλακτική προσπάθεια, ξαναβάζουν τα θεμελιακά ερωτήματα: «τι νόημα έχει η ζωή;», και «πως πρέπει να ζούμε;». Οι γενιές μας, αναθρεμμένες στα οράματα της υλικής ανάπτυξης, διαπιστώνουν με απορία να μεγαλώνει συνέχεια-σαν σε αντίτιμό της-ο κίνδυνος καθολικής καταστροφής του πλανήτη. Η βία, οι διακρίσεις και η μοναξιά, έρχονται σαν αντίτιμα της ασφάλειας, των νόμων και της τάξης, των Βιομηχανικών μας κρατών. Φαίνεται να’ χουμε φτάσει σ’ ένα αδιέξοδο, όπου πρέπει να ξαναδούμε τους χάρτες της πορείας μας σαν ανθρώπινα όντα, να ξαναβρούμε προσανατολισμό.
Ας δούμε τη θεώρηση που μας μαθαίνουν για τον κόσμο. Ο κόσμος-κι εμείς μαζί- είναι ένα σύνολο από υλικά σώματα, που με κάποιους φυσικούς και χημικούς νόμους, λειτουργούν σαν μηχανές ενός εργοστασίου για κάποια παραγωγή. Βλέπουμε, αυτή η Κοσμοαντίληψη, να εκφράζεται στην οικονομική και κοινωνική μας οργάνωση, με την ανάπτυξη των Βιομηχανικών κοινωνιών, των τεχνοκρατικών λειτουργιών και της υλικής παραγωγής. Και όπως ακριβώς τα μέρη της μηχανής φθείρονται με την αύξηση της παραγωγής, έτσι βλέπουμε η Αυτοδυναμία των ανθρώπων να μειώνεται καθώς αυξάνει η Τεχνολογία. Η αντίληψη, που θέλει τον Κόσμο χωρισμένο σε ανταγωνιζόμενα κομμάτια, οδήγησε στο Homo Homini Lupus των διακρίσεων και του πολέμου.
Μας έχουν μάθει, πως ο, τι πετύχαμε μέχρι τώρα, το πετύχαμε χάρη στην ανάπτυξη της Λογικής και βασικά της Αναλυτικής Λογικής. Αυτή ξεχωρίζει τα φαινόμενα, τα μετράει και τα χρησιμοποιεί προς όφελός της. Αυτή μας έχει οδηγήσει στην εκπληκτική εξειδίκευση των computers και των πυρηνικών υποβρυχίων, και στις πιο κερδοφόρες μεθόδους αύξησης της παραγωγής.
Η κοσμοαντίληψη που επικρατεί-που διδάσκεται στα πανεπιστήμια- και που μερικά σημεία της θίξαμε προηγούμενα, είναι αποτέλεσμα αυτής της Αναλυτικής Λογικής. Και ακριβώς όχι αυτής, αλλά της μονοκρατορίας της στη ζωή. Με τη Λογικοκρατία (Ραποναλισμό), οι Αξίες που έχουν μεγαλύτερη σημασία, είναι η νοητική ανάπτυξη (συλλογή πληροφοριών) και η ωφελιμιστική Ηθική. Και οι δύο αυτές Αξίες, καθορίζονται απ’ τη μηχανιστική αντίληψη του Διαχωρισμού του Νου απ’ τον υπόλοιπο ψυχισμό, του Διαχωρισμού των όντων μεταξύ τους, του ανθρώπου απ’ τον άνθρωπο, της ανθρωπότητας απ’ τη Φύση. Έτσι, η συλλογή πληροφοριών, ξεκόβεται από τη χαρά και τη γαλήνη και η ωφελιμιστική Ηθική γίνεται το μεγαλύτερο κέρδος για το κάθε μέρος, αδιάφορα της ζημιάς για το άλλο.
Η τάση της ξεχωριστής ανάπτυξης των μερών, φαίνεται να’ ναι μια καθαρή λειτουργία στη Φύση, όπου τόσο χημικές ενώσεις και Μοριακοί σχηματισμοί, όσο και μονοκύτταρα ή πολυκύτταρα όντα, αποτελούν διακριτές μονάδες, που σχετίζονται ποικιλότροπα μεταξύ τους. Έτσι και στον άνθρωπο, η τάση για ξεχωριστή ανάπτυξη -απ’ την αρχή της εμφάνισής του στη Γη-, τον οδήγησε στην ποικιλομορφία των πολιτισμών, των πολέμων και των διακρίσεων. Η χωριστική αυτή τάση, βρήκε ολοκληρωτικά τη δικαίωσή της με την κυριαρχία της Αναλυτικής-ξεχωριστής Λογικής, του Ραποναλισμού. Και σαν αποτέλεσμα, μας έχει οδηγήσει, όχι μόνο σε αύξηση των συγκρούσεων και του κινδύνου πυρηνικού πολέμου, αλλά σε μια αλόγιστη-«λογικότατη» είναι!- καταστροφή του συνόλου του Φυσικού Κόσμου του πλανήτη, από ένα «ξεχωριστό» κομμάτι του, την ανθρωπότητα.
Άμα όμως ξανακοιτάξουμε τη Φύση, μ’ ένα βλέμμα απαλλαγμένο από την Αναλυτική Λογική, θα διακρίνουμε και μια άλλη τάση σ’ αυτή, που επίσης έχει παρατηρηθεί και στον άνθρωπο: Είναι η τάση της Συνεργατικής Ανάπτυξης, της Ενότητας των μερών, της Αλληλεγγύης και του Έρωτα, της Κοινότητας. Από τις «Άζωες» χημικές ενώσεις, μέχρι τα «Έμβρυα» οικοσυστήματα, διακρίνουμε καθαρά την τάση της δημιουργίας όλο και μεγαλύτερων ενοτήτων, που αποτελούνται αρμονικά, συνεργαζόμενα τμήματα. Βλέπουμε να υπάρχει μια αρμονική ισορροπία στις σχέσεις μεταξύ των οικοσυστημάτων, έτσι ώστε όταν κάποιο μέρος τείνει ν’ αναπτυχθεί σε βάρος των άλλων, να επέρχεται διαταραχή της ισορροπίας και καταστροφή όλου του συστήματος. Μερικά παραδείγματα: Η εξόντωση των πουλιών, οδηγεί σε αύξηση των εντόμων, που καταστρέφουν την παραγωγή. Η εξόντωση των εντόμων με εντομοκτόνα πάλι, καταστρέφει χημικά την παραγωγή. Η ιμπεριαλιστική ανάπτυξη και επιβολή κάποιων κυττάρων, σε βάρος των υπολοίπων, έχει σαν αποτέλεσμα στον άνθρωπο τον Καρκίνο κ.ο.κ.
Αυτή η θαυμαστή ισορροπία της Συνεργασίας στη Φύση, εκφράστηκε και εκφράζεται στο ανθρώπινο οικοσύστημα, σαν οικογενειακή, φυλετική, εθνική, ταξική, ή πανανθρώπινη αλληλεγγύη και σαν προσπάθειες για κοινοτική ή κομμουνιστική συμβίωση. Η «Αδελφότητα», η «Συντροφικότητα», ακόμα και η απλή φιλία, είναι αντανακλάσεις της Ενωτικής, της Ερωτικής τάσης της Φύσης και αντιπαραβάλλουν στο Homo Homini Lupus το αρχαίο: «Συμφιλείν έφημεν» και «αλλήλων μέλη εσμέν».
Είναι φυσικό, στην ιστορία της ανθρωπότητας, ν’ αντιπαραβάλλονται και να συγκρούονται αυτές οι δύο τάσεις, της χωριστικότητας και της ενότητας. Και είναι φυσικό πως, η καθαρότερη έκφραση και όργανο της χωριστικότητας, η Αναλυτική Λογική, καπηλεύτηκε και τις δύο τάσεις, κι αντί να τις συνδέσει κι εναρμονίσει-όπως η Φύση- τις διαστρέβλωσε, για να επικρατήσει περισσότερο το χωριστικό, η εξουσία κι επιβολή του μέρους στο Όλο. Το δικαίωμα της Αυτοδιάθεσης – Αυτοδιαχείρισης – Αυτονομίας – Αυτοσυνείδησης, το έκανε «δικαίωμα», Ατομισμού – Εγωισμού – Φιλαυτίας και Μοναξιάς. Το δικαίωμα της Επικοινωνίας, της Αγάπης, της Σχέσης, το έκανε καθήκον υποταγής στο Κράτος, στην κυβέρνηση, στο απρόσωπο κοινωνικό- υποτίθεται- σύνολο. Η σημερινή κατάσταση, χαρακτηρίζεται από την κυριαρχία του χωριστικού, που φοράει τη μάσκα του καλού του συνόλου. Από την κυριαρχία της μηχανιστικής Διανόησης, της τεχνικής επιστήμης, της Αναλυτικής Λογικής, που προσπαθεί να υποκριθεί την Αλήθεια. Απ’ την κυριαρχία της Τεχνοκρατίας, που ισχυρίζεται ότι προάγει τη ζωή μας.
Ο Henryk Skolimowski γράφει στην «Οικοφιλοσοφία»: «Έχει τεράστια σημασία να κατανοήσουμε τη σχέση που υπάρχει ανάμεσα στις οικονομικές δυνάμεις μιας κοινωνίας και στην αντίληψή της για τη Φύση και το Σύμπαν, ανάμεσα στις καθημερινές μας πράξεις και στην εικόνα, που έχουμε για τον Κόσμο». Θα προσθέταμε, τη σχέση που υπάρχει ανάμεσα στις Αξίες(που απορρέουν απ’ την επικρατούσα Κοσμοαντίληψη) και στην Ποιότητα της ζωής μας. Έτσι, μπορούμε να ξαναπούμε ότι «το Οικολογικό είναι πάνω απ’ όλα, πρόβλημα Αξιών».
Είδαμε ότι η Ρασιοναλιστική (Λογοκρατική) Κοσμοαντίληψη, έχει καταλήξει σε Αξίες, που προωθούν τη χωριστικότητα κι έτσι, τη μονόπλευρη ανάπτυξη κάποιων μερών σε βάρος των υπολοίπων. Οι καινούριες Αξίες του Οικολογικού τρόπου Σκέψης, φαίνεται να είναι κι αυτές απόρροια του χαρακτήρα του. Η Οικολογική Σκέψη, βλέπει κι ερμηνεύει τον Κόσμο σαν ένα σύνολο από Μικρά Αυτόνομα Συστήματα, που περιεχόμενα κι αλληλεπιδρόντα το ένα στο άλλο, εξελίσσονται προς μεγαλύτερα και πιο Αρμονικά – Ισόρροπα Οικοσυστήματα. Ο Οικολογικός τρόπος Σκέψης, όντως Διαλεκτικός, είναι η υπέρβαση της Αναλυτικής Λογικής, είναι η ισορροπία Λογικού και Καρδιάς (αυτών των μυστήριων Αγαπητικών – Ελκτικών ιδιοτήτων), είναι η Συνθετική Λογική με την έννοια της Διαλεκτικής Λογικής, που βρίσκεται στο επίπεδο Σύνθεσης των Αντιθέτων.
Την τάση της ξεχωριστής ανάπτυξης των μερών, τη βλέπει στην Ελευθερία – Αυτοδιάθεση – Αυτονομία. Την τάση της Συνεργατικής ανάπτυξης, τη βλέπει στην κοινωνική δράση Αλληλεγγύης-Ενότητας, προστασίας της Φύσης, και σαν κοινοτικές λειτουργίες. Και πάνω απ’ όλα, ο Οικολογικός τρόπος Σκέψης, όντως Συνθετικός, δεν προσκολλείται στη μία ή στην άλλη τάση. Τις βλέπει και τις δύο, σαν αναπόσπαστα κομμάτια μίας και της αυτής λειτουργίας, που είναι η Αρμονική Εξέλιξη της Φύσης.
Έτσι, οι Αξίες, που απορρέουν απ’ την Οικολογική Σκέψη, είναι Συνθετικές τόσο της Ελευθερίας, όσο και της Ενότητας, τόσο του μικρού, ξεχωριστού, Αυτοδιαχειριζόμενου μέρους, όσο και του μεγαλύτερου κοινωνούντος σώματος της ανθρωπότητας και του πλανήτη. Οι Αξίες της Ελευθερίας και της Ενότητας, είναι για την Οικολογική Σκέψη, αξεχώριστες μεταξύ τους στο βαθμό, που ούτε η μία μόνη της, ούτε η άλλη, μπορούν να προωθήσουν την εξέλιξη.
Η Δράση λοιπόν για την Οικολογία, χαρακτηρίζεται από μία Συνθετική λειτουργία, σε όλα τα Οικοσυστήματα: Το Βιοφυσικό και το Ψυχοκοινωνικό περιβάλλον, δεν ξεχωρίζονται. «Δεν μπορούμε να επηρεάσουμε το κάθε στοιχείο της κοινωνικής, ιδιωτικής, πνευματικής, οικολογικής και πολιτικής ζωής μας χωριστά, παρά μόνο επηρεάζοντάς τα όλα μαζί. Αν δεν τα επηρεάσουμε όλα, δεν επηρεάζουμε κανένα» ή όπως γράφει πάλι ο Skolimowski: «ο οικολογικός ανθρωπισμός σημαδεύει την επάνοδο της ενωτικής άποψης, σύμφωνα με την οποία, η φιλοσοφία του ανθρώπου και η φιλοσοφία της Φύσης, είναι πλευρές η μία της άλλης…γιατί ο φυσικός και ο ανθρώπινος κόσμος, αποτελούν ουσιαστικά μία ενότητα».
Αυτό έχει ιδιαίτερη σημασία να προσεχθεί, από εκείνους, που βλέπουν την Οικολογία, σαν προστασία της Φύσης, που μας θρέφει. Είναι πολύ λειψός και ουσιαστικά αντι-οικολογικός τρόπος σκέψης, που πάλι βλέπει τη Φύση σαν αντικείμενο εκμετάλλευσης, που φυσικά δεν πρέπει να την ξεζουμίσουμε γιατί μετά δεν θα’ χουμε τίποτα. Είναι χωριστικός τρόπος σκέψης, που οδηγεί αναπόφευκτα στον Οικοφασισμό. Δεν ξεχνάμε τον Ναζιστή υπουργό του Χίτλερ, Άλπερτ Σπέερ, που πίστευε πως η Γερμανία έπρεπε ν’ απαλλαγεί από τα κακά της βιομηχανικής ανάπτυξης και να βασίσει την οικονομία της στη γεωργία και στην κτηνοτροφία, ούτε τον Γκάρετ Άρντιν (Αμερικανικό Οικολογικό Κίνημα), που έλεγε ότι: «Αν, ο αναγκαίος χώρος για την ανάπτυξη τεσσάρων ωραίων δέντρων, μπορούσε να χρησιμοποιηθεί για να θρέψει έναν άνθρωπο, θα έλεγα καθαρά ότι τέσσερα δέντρα, αξίζουν περισσότερο από έναν άνθρωπο». Αυτό μας θυμίζει τον Ρόναλντ Ρήγκαν, που είπε: «Όταν δει κανείς ένα ωραίο δέντρο, είναι σαν να τα έχει δει όλα».
Όπως γράφει ο Andre Gorz στο «Οικολογία και Πολιτική»: «Πρέπει να ξαναβάλουμε το ερώτημα: τι θέλουμε; Έναν καπιταλισμό που συμμορφώνεται με τις οικολογικές απαιτήσεις για Φυσικό περιβάλλον, ή μία οικονομική κοινωνική και μορφωτική επανάσταση, που καταργεί τις επιταγές του καπιταλισμού και μ’ αυτόν τον τρόπο, καθιερώνει νέα σχέση των ανθρώπων με τη συλλογικότητα, το περιβάλλον και τη Φύση» ή όπως ο Illich: «αξίζει η επιβίωση σ’ έναν κόσμο που έχει μετατραπεί ολόκληρος σε νοσοκομεία, σχολεία, φυλακές κι όπου κύριος στόχος των «μηχανικών» της ψυχής, θα είναι να κατασκευάζουν ανθρώπους προσαρμοσμένους σ’ αυτές τις συνθήκες».
Ο χωριστικός οικοφασιστικός τρόπος σκέψης, με μόνη Αξία την Επιβίωση, είναι κοντινός στον τρόπο με τον οποίο οι κυβερνήσεις, τα κόμματα και οι εξουσίες , κάνουν οικολογική πολιτική. Ξεκόβουν την καταστροφή των κοινωνικών και προσωπικών συνθηκών, σε αντίθεση με την Ολιστική Οικολογική θεώρηση, που όπως είπαμε είναι Συνθετική.
Ο Νέος τρόπος αντίληψης της Ζωής, ο Οικολογικός, ο Συνθετικός, οδηγεί πέρα από τη σύνδεση Ελευθερία κι Ενότητας, στη Σύνθεση των Ιδεών και της Ζωής. Δεν είναι Ιδεο-Λογία, (λογισμός ή λόγος για τις Ιδέες) αλλά Ιδεο-Βίωμα, βιωματική εμπειρία της Αλήθειας, που η Σκέψη συλλαμβάνει, η Καρδιά ζωογονεί και η καθημερινή πράξη επιβεβαιώνει. Έτσι, ο Οικολόγος καταργεί τη διάκριση ανάμεσα στη θεωρητική (πνευματική) και πρακτική (χειρονακτική) Δράση (εργασία), τη διάκριση ανάμεσα σε μέρος και σε όλο, ανάμεσα σε Νοητικές και συναισθηματικές λειτουργίες, ανάμεσα σε ανθρώπους και Λαούς, ανάμεσα στην ανθρωπότητα και τη Φύση. Το τι σημαίνουν αυτά σε πρακτικό επίπεδο και πως αντιστοιχούν σε οικολογική δράση και σε μεταμόρφωση της κοινωνικοπολιτικής Ζωής, θα δούμε σε άλλη εργασία.